Bir öğrenci soruyu doğru yanıtladığında öğretmen yine de şunu merak edebilir: Nasıl düşündü? Aynı fikri başka bir soruda kullanabilir mi? Yanlış yanıt geldiğinde ise açıklamaya yeniden nereden başlanacağı önem kazanır. Biçimlendirici değerlendirme, ders sürerken bu sorulara yanıt aramak ve elde edilen bilgiyi bir sonraki öğretim adımında kullanmak için bir yol sunar. Aileler de evdeki kısa çalışmalarda çocuğun hangi noktada desteğe ihtiyaç duyduğunu daha somut biçimde görebilir.

Biçimlendirici değerlendirme nasıl işler?

Cambridge International’ın rehberi, öğrenme için değerlendirmeyi üç soruyla açıklar: Öğrenci nereye ulaşacak, şu anda nerede ve oraya nasıl ilerleyecek? Öğrenme hedefinin paylaşılması, anlayışı gösteren kanıtların toplanması ve bu kanıtlara göre sonraki adımın seçilmesi birlikte ele alınır. Bir sınavın sonuçları da sonraki dersin planını değiştirmek için kullanılabilir; değerlendirmede kullanılan aracın yanında bilginin hangi amaçla kullanıldığı belirleyicidir. Cambridge International, Assessment for Learning, 2025.

Gündelik uygulamada bunun karşılığı basittir: Yanıtları aldıktan sonra ne yapacağınızı düşünün. Aynı yanlışın birçok kâğıtta görülmesi, yeni konuya geçmeden önce farklı bir açıklama denemek için gerekçe olabilir. Tek bir öğrencinin takıldığı yerde ise kısa bir bireysel destek yeterli olabilir. Aşağıdaki etkinlikler bu yazı için hazırlanmış özgün uygulama örnekleridir; araştırmalarda sınanmış ayrı bir program olarak sunulmaz.

1. Başarı ölçütünü öğrencinin görebileceği hale getirin

Örnek bir Türkçe dersinde hedef, “Bir görüşü gerekçesiyle açıklamak” olsun. Öğretmen çalışma başlamadan önce iki ölçüt paylaşabilir: Görüş açıkça belirtilmiş olmalı ve onu destekleyen bir neden bulunmalı. Burada “Güzel bir paragraf yaz” yönergesini biraz daha somutlaştırmış oluruz.

Tahtaya şu iki cümle yazılabilir: “Okul bahçesinde ağaç olmalı.” ve “Okul bahçesinde ağaç olmalı, çünkü sıcak günlerde gölge sağlar.” Öğrencilerden hangi cümlenin gerekçe içerdiğini göstermeleri istenir. Ardından herkes kendi cümlesini yazar. İki ölçüt, bu etkinlik için seçilmiş bir başlangıçtır; her yaşta, her yazma görevinde kullanılacak sabit bir değerlendirme listesi değildir.

Öğrenci örnekteki gerekçeyi bulamıyorsa yönergeyi yeniden açıklayın. Bulabiliyor ama kendi cümlesini kuramıyorsa birlikte başka bir konu seçip sözlü bir örnek üretin. Böylece çalışma kâğıdındaki boşluğu doldurmanın ötesinde, desteğin hangi noktada gerektiğine bakmış olursunuz.

2. Yanıtın arkasındaki düşünceyi görün

Matematikte bir örnek düşünelim: “Aynı büyüklükteki iki bütünün biri dört, diğeri sekiz eş parçaya ayrılıyor. Tek bir parça hangi bütünde daha büyüktür? Çizerek açıkla.” Buradaki yanıt kadar çizim de önemlidir. Öğrenci dört parçadan birinin daha büyük olduğunu söyleyebilir; ancak çizdiği iki bütün farklı büyüklükteyse gerekçesini birlikte incelemek gerekir.

  • Toplanacak kanıt: Her öğrencinin yanıtı, iki çizimi ve kısa açıklaması
  • Bakılacak nokta: Bütünlerin aynı büyüklükte, parçaların kendi içinde eş olup olmadığı
  • Ek soru: “Sekiz sayısı daha büyükken neden tek parça daha küçük görünüyor?”

Sınıfta herkes önce küçük bir kâğıda kendi yanıtını yazabilir. Sonra birkaç farklı açıklama birlikte incelenebilir. Böylece aynı soruda sessiz kalan öğrencilerin çalışmalarına da bakma fırsatı doğar. Öğretmen, yanıtların bir kısmında eksik çizim olduğunu görürse “Bilmiyorlar” sonucuna hemen varmadan yönergenin anlaşılıp anlaşılmadığını kontrol edebilir.

Evde de “Nasıl buldun?” sorusunun ardından gerçekten beklemek işe yarayan bir başlangıç olabilir. Çocuk açıklamakta zorlanırsa onun yerine konuşmak yerine “İlk yaptığın adımı gösterebilir misin?” diye daha dar bir soru deneyin. Verdiği yanıtı, o anki görev hakkında bilgi olarak ele alın.

3. Geri bildirimi uygulanabilir bir adıma bağlayın

EEF’nin geri bildirim rehberi; öğretimin ve değerlendirmenin sağlam bir temel oluşturmasını, geri bildirimin öğrenmeyi ilerletecek zamanda verilmesini ve öğrencinin onu nasıl kullanacağının önceden planlanmasını önerir. Ayrıca her geri bildirimin olumlu sonuç vermediğini hatırlatır. Sözlü ya da yazılı biçim seçimi, bu ilkelerle birlikte düşünülmelidir. EEF, geri bildirim rehberinin temel önerileri, 2021; rehberin kapsamı ve uyarıları.

Türkçe örneğindeki öğrenci “Bahçeye ağaç dikilmeli, ağaçlar güzeldir” yazmış olsun. Öğretmen şöyle diyebilir: “Görüşünü açıkça yazmışsın. Şimdi ağacın bahçeyi kullananlara sağlayacağı bir yararı ekle.” Ardından öğrencinin cümleyi yeniden yazması için zaman ayrılır. Yeni cümle, verilen önerinin anlaşılıp anlaşılmadığını gösterir.

Kesir örneğinde ise öneri şu olabilir: “İki bütünün boyları farklı olmuş. Aynı uzunlukta iki şerit çizip birini dört, diğerini sekiz eş parçaya ayır. Sonra tek parçaları karşılaştır.” Burada çocuk hangi işlemi yeniden yapacağını görebilir. “Daha dikkatli ol” gibi genel bir uyarı ise aynı görevde hangi değişikliğin beklendiğini açık bırakır.

4. Bir sonraki dersi kanıta göre seçin

Örnek kesir dersinin sonunda öğretmenin önünde üç olası yol vardır. Sınıfın önemli bir bölümünde eş parçalama sorunu görülüyorsa kâğıt şeritlerle ortak bir gösterim yapılabilir. Birkaç öğrenci aynı noktada takılıyorsa kısa bir destek grubuyla çalışılabilir. Açıklamalar tutarlıysa farklı paydalara sahip bir örneğe geçilip öğrencilerin gerekçeleri yeniden incelenebilir.

Bu kararları “Sınıfın yüzde 80’i yaptıysa mutlaka geçilir” gibi evrensel bir eşikle vermek gerekmez. Öğretmen, konunun sonraki öğrenmeler açısından önemini ve eldeki yanıtların ne kadar açıklayıcı olduğunu hesaba katabilir. Küçük bir not yeterli olabilir: “Eş parçalama karıştı; yarın şerit modeli; ardından yeni çizim.” Amaç, ertesi gün hangi desteğin deneneceğini unutmamaktır.

Aileler evde nasıl kullanabilir?

Çocuğun okuduğu kısa bir öykü üzerinden küçük bir deneme yapılabilir. Hedef, karakterin davranışını metindeki bir bilgiyle açıklamak olsun. “Sence neden geri döndü?” diye sorun. Çocuk yanıt verdikten sonra “Öyküde bunu düşündüren yeri gösterir misin?” diyerek düşüncesini metinle ilişkilendirmesini isteyin.

Gerekçe bulamıyorsa ilgili bölümü birlikte okuyun; sonra açıklamayı kendi sözleriyle yeniden kurmasına fırsat verin. Çalışmayı uzun bir sorgulamaya çevirmeden tek bir örnek üzerinden ilerleyin. Öğretmeniyle konuşurken de “Okumada kötü” gibi geniş bir yargı yerine “Olayı anlatabiliyor; nedenini açıklarken metinden örnek bulmakta zorlandı” şeklinde somut bir gözlem paylaşabilirsiniz.

Araştırma bulgusunu nasıl yorumlamalıyız?

EEF’nin 2018’de tamamlanan değerlendirmesi, İngiltere’de 140 ortaöğretim okulunu ve yaklaşık 25.000 öğrenciyi kapsadı. Öğretmenlerin mesleki gelişimini destekleyen Embedding Formative Assessment programında genel GCSE Attainment 8 sonucundaki fark, EEF’nin dönüşümüyle ortalama iki aylık ek ilerlemeye eşdeğer bulundu. İngilizce veya matematik GCSE sonuçlarında ayrı ayrı iyileşme kanıtı bulunmadı. Bu sonuç, tek bir çıkış sorusunun ya da ev etkinliğinin her çocuğa aynı kazanımı sağlayacağını göstermez. EEF, Embedding Formative Assessment değerlendirmesi.

Başlangıç için bir hedef, kısa bir görev ve yanıtlara bağlı iki olası öğretim adımı seçin. Ertesi çalışmada yeni bir örnekle tekrar bakın. Bu gözlemler çocuğun sabit kapasitesini belirlemek için kullanılmamalıdır. Asıl sorunuz şu olsun: “Bu yanıttan sonra hangi açıklama, örnek veya destek daha uygun?”

Kaynaklar

Görsel açıklaması: Ahşap masa üzerinde el yazısı notlar içeren açık spiral defter ve siyah kalem. Temsilî çalışma fotoğrafıdır. Fotoğraf: Gabriel Cox / Unsplash (Unsplash Lisansı). Görsel 1200 piksel genişliğe uyarlanıp WebP biçiminde sunulmuştur.