Kısa cevap: Analojik düşünme, iki farklı durum arasındaki görünüş benzerliğini değil, ortak ilişkiyi veya kuralı fark ederek yeni bir probleme uygulamaktır. Örneğin “kuş–yuva” ilişkisini “at–ahır” ile eşleştiren çocuk, nesneler farklı olsa da her ikisinde de “canlının barındığı yer” bağlantısını kurar. Bu beceri çocukluk boyunca gelişir; ilişkiyi adlandırmak, örnekleri karşılaştırmak ve nedenini açıklamak öğrenmeyi destekleyebilir. Ancak analoji oyunlarında ilerlemek, tek başına genel zekâ puanının yükseldiği anlamına gelmez.

Dört yaşındaki bir çocuk, iki resimde de kedi olduğu için onları eşleştirebilir. Biraz daha karmaşık bir soruda ise kedinin bir fareyi kovaladığı sahneyle köpeğin bir kediyi kovaladığı sahneyi karşılaştırması istenir. Burada önemli olan aynı hayvanı bulmak değil, “kovalayan kim, kovalanan kim?” ilişkisini izlemektir.

Analojik akıl yürütme günlük yaşamda da karşımıza çıkar: Yeni öğrenilen bir yöntemi benzer başka bir probleme uygulamak, bir hikâyedeki karakterler arasındaki ilişkiyi başka bir hikâyede fark etmek veya bir matematik örneğinin arkasındaki kuralı görmek. Peki çocukların bu becerisini nasıl destekleyebiliriz?

Analojik düşünme (analoji kurma) nedir?

Analoji, iki durum arasında ilişkilerin benzerliğine dayalı bağlantı kurmaktır. Bir analojide nesnelerin rengi, boyutu ya da adı tamamen değişebilir; asıl ipucu aralarındaki ilişkinin aynı olmasıdır.

Örneğin “anahtar : kilit” ilişkisini düşünelim. Anahtar, kilidi açmak için kullanılan araçtır. “Şifre : kilitli telefon” ikilisinde de bir şeyi açmayı sağlayan bilgi ya da araç söz konusudur. İki çift birbirinin aynısı değildir, fakat belirli bir işlev ilişkisi paylaşır.

Her benzetme güçlü bir analoji değildir. “Elma ile domates kırmızıdır” ifadesi ortak bir özelliği belirtir; “tohum nasıl bitkiye dönüşürse, yumurta da uygun koşullarda gelişerek bir canlıya dönüşebilir” ifadesi ise bir süreç ilişkisini karşılaştırmaya çalışır. İkinci örnekte dahi benzerliğin sınırları açıkça konuşulmalıdır; her tohumun ve yumurtanın gelişimi aynı değildir.

Çocuklar neden bazen doğru ilişki yerine benzer şekli seçer?

Bir çocuğun ilişkileri fark etmesi; ilgili kavramları bilmesine, dikkat dağıtıcı özellikleri göz ardı edebilmesine ve birden fazla ilişkiyi zihninde tutabilmesine bağlıdır. Çarpıcı renkler veya tanıdık nesneler, çözümü kolaylaştırmak yerine yanlış seçeneği cazip hâle getirebilir.

Richland, Morrison ve Holyoak'ın 2006 yılında Journal of Experimental Child Psychology dergisinde yayımlanan araştırması, 3–4, 6–7, 9–11 ve 13–14 yaş gruplarındaki çocukların sahne analojilerini inceledi. Bulgular, ilişki karmaşıklığının ve görsel olarak dikkat çeken ama ilgisiz özelliklerin performansı etkilediğini; bu etkilerin yaşla birlikte farklılaştığını gösterdi. Bu sonuç, belirli bir yaşın bütün analojileri çözmek için yeterli olduğu anlamına gelmez. Richland ve arkadaşları, 2006.

Örnek: Bir resimde köpek kediyi kovalıyor, diğerinde kedi fareyi kovalıyor olsun. “Birinci resimdeki kovalayanın karşılığı ikincide hangisi?” sorusunun yanıtı, ikincideki kedidir. Çocuk ilk resimdeki köpekle ikinci resimdeki köpeğe benzer bir hayvan ararsa, nesnelere odaklanmış olabilir. Burada çocuğa “Yanlış” demektense “İlk resimde kim kovalıyor, ikinci resimde kim kovalıyor?” diye sormak daha öğreticidir.

Analojik düşünme ile örüntü bulma aynı şey mi?

Tam olarak değil. Örüntü bulmada tekrar eden bir sırayı veya dönüşüm kuralını belirleriz: kırmızı–mavi–kırmızı–mavi ya da 2–4–6–8 gibi. Analojide ise iki ilişkiyi eşleştiririz: “Küçük kare büyük kareye nasıl dönüşüyorsa, küçük üçgen de neye dönüşmeli?”

Görsel bir analoji sorusu, örüntü bulmayı içerebilir. Örneğin birinci çiftte şekil 90 derece dönüyorsa, ikinci çiftte de aynı dönme işlemi uygulanabilir. Ancak bütün örüntü soruları analoji, bütün analojiler de şekil dönüşümü değildir. “Kuş : yuva = arı : ?” sorusu bir barınma ilişkisi üzerine kuruludur; dönme veya sayı dizisi gerektirmez.

Görsel matrislerde satır ve sütun kuralları da incelenebilir; bunlar analojiyle ilişkili olsa bile bire bir aynı soru türü değildir. Ayrıntılı karşılaştırma için görsel akıl yürütme ve matris soruları rehberimize bakabilirsiniz.

Araştırmalar çocukların ilişki kurmasını nasıl destekleyebileceğimizi söylüyor?

2011 yılında Child Development dergisinde yayımlanan bir çalışmada Gentner, Anggoro ve Klibanoff, 3, 4–5 ve 6 yaşındaki çocukların ilişkisel kategorileri öğrenmesini inceledi. Çocuklar örnekleri karşılaştırmaktan ve ilişkileri adlandıran dilden yararlandı. Üç yaş grubunda görülen sonuçlar aynı değildi: en küçük çocukların hedef ilişkiyi öğrenmesi için karşılaştırmaların aşamalı biçimde sunulmasıyla ilişki dilinin birlikte kullanılması özellikle önemliydi. Gentner ve arkadaşları, 2011.

Loewenstein ve Gentner'ın 2005 araştırması, “üstte, ortada, altta” gibi mekânsal ilişki ifadelerinin okul öncesi çocukların eşleme performansını kolaylaştırabildiğini gösterdi. Buradaki çıkarım, çocuklara ezberden “doğru cevabı” söylemek değil, aradıkları ilişkinin adını görünür kılmaktır. Loewenstein ve Gentner, 2005.

Son, Smith ve Goldstone'un 2011 çalışması da birden fazla örneğin karşılaştırılmasında nesnelerin görünüşünün ve sunum biçiminin ilişkisel öğrenmeyi etkileyebildiğini gösterdi. Bununla birlikte bu araştırmalar belirli laboratuvar görevlerinden elde edilmiştir; evde oynanan her analoji etkinliğinin bütün bilişsel becerilere otomatik olarak aktarılacağını kanıtlamaz. Son ve arkadaşları, 2011.

Pratik sonuç: Önce tek bir ilişkiyi açıklaştırın, çocukla birlikte iki örneği karşılaştırın, sonra nesneleri değiştirip aynı ilişkinin sürüp sürmediğini sorun. Çocuktan cevabını gerekçelendirmesini isteyin; yalnızca hızını veya doğru sayısını takip etmeyin.

Evde uygulanabilecek 7 analojik düşünme etkinliği

Bu etkinlikler öğretim amaçlıdır; standartlaştırılmış zekâ testi veya klinik değerlendirme değildir. Yaş önerileri kesin gelişim eşikleri değil, başlangıç için uyarlanabilir örneklerdir.

1. “Kimin evi?” ilişkisini bulma (4–6 yaş için başlangıç)

Bir kuş ve yuva resmi gösterin. “Yuva kuşun neyi?” diye sorun. Ardından at ve ahır, arı ve kovan örneklerini ele alın. Soru şu olsun: “Görseller farklı ama aynı ilişki nerede?”

Zorlaştırma: Yalnızca hayvanların resimlerini değil, barınak dışındaki nesneleri de seçeneklere koyun. Çocuk “Bu hayvanın yaşadığı yer” diyebildiğinde ilişkisel dili kullanmaya başlamıştır.

2. Görünüş tuzağını fark etme (5–8 yaş için uyarlanabilir)

İlk sahnede bir kız bir çocuğa kitap veriyor; ikinci sahnede bir öğretmen bir öğrenciye kalem uzatıyor olsun. “İlk sahnedeki veren kişinin karşılığı ikinci sahnede kim?” diye sorun.

İki sahnede aynı renkte kıyafet giyen ama farklı rolü olan kişiler bulunabilir. Çocuğun dikkati kıyafete kayarsa “Kim ne yapıyor?” sorusuna dönün. Amaç resimdeki kişileri etiketlemek değil, veren–alan ilişkisini korumaktır.

3. Üst–orta–alt haritası (4–7 yaş için başlangıç)

Üç gözlü iki kutu çizin. İlk kutuda yıldız üst gözde, ikinci kutuda ise farklı renk ve şekiller olsun. “Yıldızın ilk kutudaki konumuna karşılık gelen yer ikinci kutuda hangisi?” diye sorun.

Görselleri değiştirin ama önce konum kuralını sabit tutun. Çocuk başarı gösterdikçe kutuyu yan yana bölmelere dönüştürerek “sol–orta–sağ” gibi yeni bir ilişki deneyin. Görevi zorlu yapan şey nesnelerin sayısı değil, ilişkilerin karmaşıklığı olmalıdır.

4. “Ne değişti?” görsel dönüşüm oyunu (6–10 yaş için uyarlanabilir)

İlk çiftte küçük daire büyük daireye dönüşsün. İkinci çiftte küçük üçgen gösterin ve “Aynı değişim olursa ne elde ederiz?” diye sorun: büyük üçgen.

Ardından yalnızca büyüklük değil, yön değiştirme veya renk değiştirme örnekleri kurabilirsiniz. Her turda tek bir yeni kural ekleyin. Birden fazla doğru yanıtı mümkün kılan belirsiz örneklerden kaçının; gerekirse başlangıçta kuralı sözlü olarak belirtin.

5. Sayı ilişkisini başka sayılara taşıma (7–11 yaş için uyarlanabilir)

“3 → 6” ve “5 → ?” çiftini gösterin. Kuralı iki katına çıkarma olarak verdiğinizde hedef 10 olur. Ardından “4 → 8; 7 → ?” ile aynı ilişkinin farklı sayılarda sürdüğünü kontrol edin.

Önemli: Tek bir sayısal örnek birçok kuralla açıklanabilir. “3 → 6” hem “3 ekle” hem de “2 ile çarp” anlamına gelebilir. Bu nedenle çocuğa kuralı açıklatın ya da birden fazla örnek verin; gerekçelendirilmemiş tek yanıtı “zekâ ölçümü” olarak yorumlamayın.

6. Hikâyeler arasında işlev benzerliği bulma (8–12 yaş için uyarlanabilir)

İlk hikâyede bir çocuk yağmurdan korunmak için şemsiye kullanıyor; ikincide bisikletçi başını korumak için kask takıyor. “Şemsiye ve kaskın ilişkideki ortak görevi nedir?” diye sorun. Buradaki ortaklık, farklı tehlikelere karşı koruma sağlamalarıdır; iki nesnenin aynı tür eşya olduğu iddia edilmez.

Sonra “İki benzerlik ve bir önemli fark söyle” isteyin. Güçlü düşünme, nerede benzetme yapılabileceğini kadar nerede yapılamayacağını da fark etmeyi içerir.

7. İki kurallı görsel analoji (10–14 yaş için uyarlanabilir)

Birinci çiftte sarı, küçük ve dik duran üçgen, mavi, büyük ve ters üçgene dönüşüyor olsun. İkinci çiftte sarı, küçük ve dik duran ok gösterin. “Aynı dönüşüm uygulanırsa nasıl bir ok olmalı?” diye sorun: mavi, büyük ve ters ok.

Bu örnekte aslında üç özellik değiştiği için başlangıç düzeyi uygun değilse yalnızca renk ve yön değiştirilebilir. Çocuk zorlandığında çözümü açıklamak yerine hangi değişimin unutulduğunu bulmasına yardım edin: renk mi, boyut mu, yön mü? Böylece zorluk kontrollü yükselir.

Zorluk derecesi yaşa göre nasıl ayarlanmalı?

Analojik düşünme çalışmasını yalnızca soruların sayısını artırarak zorlaştırmak iyi bir yol değildir. Daha anlamlı değişkenler; eşleştirilen ilişki sayısı, görsel dikkat dağıtıcılar, bilinen kavram miktarı ve gereken açıklamanın derinliğidir.

4–5 yaşta somut nesnelerle tek ilişki ve birlikte yapılan kısa karşılaştırma uygun bir başlangıç olabilir. 6–7 yaşta aynı kural farklı şekillerle sunulabilir. 8–10 yaşta birden fazla seçenek içinden gerekçeli seçim istenebilir. 11–14 yaşta ise iki ya da üç dönüşümü birleştiren görevler veya bir analojinin neden sınırlı olduğunu tartışma kullanılabilir. Bunlar öğretim örnekleridir, yaş normu veya bütün çocuklar için beklenen başarı ölçütleri değildir.

Üç denemede sürekli zorlanan bir çocuğa yalnızca daha fazla soru göstermeyin. İlişkiyi sözel olarak açıklayın, ilgisiz özellikleri azaltın, gerekirse iki nesneyle başlayın. Çocuk görevi rahatça açıklayabiliyorsa yeni bir ilişki veya dikkat dağıtıcı ekleyin. Amaç, rastgele tahminleri artırmak değil, düşünce yolunu görünür kılmaktır.

Ebeveynler çocuğa nasıl geri bildirim vermeli?

“Doğru bildin” tek başına yeterli bir öğrenme geri bildirimi değildir. Şu tür sorular daha çok bilgi verir: “Bu ikisini hangi ilişki nedeniyle eşleştirdin?”, “Görseller farklı olsa da aynı kalan ne?”, “İlk düşündüğün seçenek neden uygun değildi?”, “Bu kurala uymayan bir örnek bulabilir misin?”

Çocuğun bir yanıtı gözden geçirmesine zaman tanıyın. Zorlandığında önce sorunun ilişkisini birlikte adlandırın; sonraki soruda desteği azaltın. İlerlemesini yalnızca daha hızlı işaretleme veya daha çok soru bitirme üzerinden değerlendirmeyin. Gerekçeli ve yeni örneklere uyarlanabilir çözüm daha anlamlı bir gözlemdir.

Örnek bir ev rutini, haftada birkaç gün kısa ve baskısız karşılaştırma oyunları kurmaktır. Bu bir bilimsel “ideal dakika” reçetesi değildir; ilgi, yorgunluk ve çocuğun tepkisine göre süre ayarlanabilir.

Öğretmenler için sınıf içi 15 dakikalık uygulama örneği

İlk 3 dakika: Tahtaya “kuş : yuva” ve “at : ahır” çiftlerini yazın. Çocuklara önce hangi nesnelerin farklı olduğunu, sonra hangi ilişkinin aynı kaldığını sorun.

Sonraki 4 dakika: “veren–alan”, “içinde–dışında” veya “küçük–büyük” gibi iki farklı ilişkiyi somut örneklerle modelleyin. Kuralı açıklarken düşünme adımlarınızı sesli ifade edin.

Sonraki 5 dakika: Öğrencilere bir doğru ilişki eşleşmesi ve bir görünüş bakımından çekici ama ilişkisel açıdan yanlış seçenek sunun. Her öğrenci cevabını önce kendi başına düşünür, sonra eşiyle gerekçeyi paylaşır.

Son 3 dakika: “Bugün cevap seçerken görünüşe mi ilişkiye mi baktım?” sorusuyla kısa çıkış bileti alın. Bir sonraki derste çocukların zorlandığı ilişki türüne dönün.

Bu ders taslağı uygulama önerisidir; yukarıdaki araştırmaların bire bir sınadığı hazır bir öğretim paketi olduğu iddia edilmemektedir.

Analojik düşünme zekâ testiyle aynı şey mi?

Hayır. Bazı sözel veya sözel olmayan zekâ ve yetenek testleri ilişkiler arasındaki benzerlikleri fark etmeyi gerektiren maddeler içerebilir. Fakat standart bir zekâ değerlendirmesi yalnızca analoji sorularından oluşmaz; kullanılan testin amacı, alt testleri, norm grubu, uygulama koşulları ve geçerlik kanıtları önemlidir.

Bir çocuk şekil analojilerini çözmeyi öğrendiğinde belirli soru türündeki performansı gelişebilir. Bundan doğrudan “IQ'su yükseldi”, “üstün zekâlı” veya “zekâsı düşük” sonucu çıkarılamaz. Özellikle aynı soru biçimine tekrar tekrar maruz kalma, performansı alıştırma etkisi yoluyla değiştirebilir. Bu ayrımı zekâ testi tekrarlandığında puan neden değişir? yazımızda ayrıca açıklıyoruz.

Eğer çocuğun öğrenmesinde kalıcı güçlükler, günlük işlevselliğini etkileyen sorunlar veya değerlendirme gerektiren başka belirtiler varsa yalnızca evdeki oyunlara göre karar vermek yerine uygun bir uzmanla görüşülmelidir. Zekâ testi sonuçları da tek başına tanı veya eğitim kararı olarak kullanılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Analojik düşünme ne demek?

Analojik düşünme, bir durumdaki ilişkiyi tanıyıp benzer ilişkiyi farklı bir durumda bulmak veya uygulamaktır. Önemli olan yalnızca nesnelerin benzemesi değil, aralarındaki bağlantının benzemesidir.

Çocuklar kaç yaşında analoji kurabilir?

Okul öncesi dönemde basit ilişkileri eşleştirme görülebilir. Araştırmalar, küçük çocukların performansının kullanılan görseller, ilişkisel dil, dikkat dağıtıcılar ve görev zorluğuna bağlı olduğunu gösterir. Her çocuk için geçerli kesin bir başlama yaşı yoktur.

Analoji ile benzerlik bulma arasındaki fark nedir?

“İkisi de kırmızı” bir özellik benzerliğidir. “Biri yuva için neyse diğeri ahır için odur” ise bir ilişki eşleştirmesidir. Analojide ilişkisel yapı esas alınır.

Analojik düşünme zekâyı artırır mı?

Analoji çalışmaları belirli ilişkileri fark etme ve açıklama pratiği sağlayabilir. Ancak bu etkinliklerin genel zekâyı veya IQ puanını kalıcı biçimde artırdığı yönünde otomatik bir sonuç çıkarılamaz. Etkinliği öğrenme hedefiyle değerlendirmek gerekir.

Sözel olmayan analoji soruları dil gerektirmez mi?

Şekillerle çözülmeleri okuma yükünü azaltabilir; buna rağmen yönergeyi anlama ve ilişkileri zihinde adlandırma gibi dil süreçleri yardımcı olabilir. “Sözel olmayan” ifadesi, sorunun tamamen dilden ya da kültürden bağımsız olduğu anlamına gelmez.

Çocuk hep aynı şekli seçiyorsa ne yapmalı?

Seçimin görünüş benzerliğine mi dayandığını anlamaya çalışın. “Bu şekil neye benziyor?” yerine “İlk çiftte ne değişti, ikinci çiftte aynı değişim hangisi?” diye sorun. Gerekiyorsa renk gibi dikkat dağıtan bir özelliği geçici olarak kaldırın.

Analojik düşünme ile matris soruları aynı mı?

İlişkiler ve dönüşümler açısından ortak yanları vardır. Ancak matrisler çoğunlukla satır ve sütunlarda birden fazla kurala bakmayı gerektirebilir. Her matris maddesi aynı yapıda bir analoji değildir.

Çocuğum analoji sorularında zorlanıyorsa zekâsı düşük müdür?

Hayır. Tek bir soru tipi veya evdeki etkinlik, çocuğun genel zekâ düzeyini belirlemez. Kavram bilgisi, yönerge, dikkat, yorgunluk ve görev karmaşıklığı performansı etkileyebilir. Kaygınız sürüyorsa kapsamlı değerlendirme için uzman görüşü alın.

Sonuç: Aynı nesneyi değil, aynı ilişkiyi aramak

Analojik düşünme, çocukların “Bu iki şey birbirine benziyor mu?” sorusundan “Bu iki durum aynı kuralla mı işliyor?” sorusuna geçmesine yardımcı olan önemli bir akıl yürütme biçimidir. Somut örneklerle başlayıp ilişkiyi adlandırmak, farklı örnekleri karşılaştırmak ve gerekçe istemek sınıfta ve evde uygulanabilecek yollardır.

Amaç, çok sayıda benzer soruyu ezberlemek değil; ilişkiyi görme, açıklama ve yeni durumda sınama fırsatları sunmaktır. İlerlemeyi bir çocuğun değerine veya zekâ etiketine değil, çözüm stratejisinin gelişimine bağlamak daha sağlıklıdır.

Bilimsel kaynaklar

  • Richland, L. E., Morrison, R. G. ve Holyoak, K. J. (2006). Children's development of analogical reasoning: Insights from scene analogy problems. Journal of Experimental Child Psychology, 94(3), 249–273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16620867/
  • Gentner, D., Anggoro, F. K. ve Klibanoff, R. S. (2011). Structure mapping and relational language support children's learning of relational categories. Child Development, 82(4), 1173–1188. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21557743/
  • Loewenstein, J. ve Gentner, D. (2005). Relational language and the development of relational mapping. Cognitive Psychology, 50(4), 315–353. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15893523/
  • Son, J. Y., Smith, L. B. ve Goldstone, R. L. (2011). Connecting instances to promote children's relational reasoning. Journal of Experimental Child Psychology, 108(2), 260–277. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20926099/
  • Tunteler, E. ve Resing, W. C. M. (2002). Spontaneous analogical transfer in 4-year-olds: A microgenetic study. Journal of Experimental Child Psychology, 83(3), 149–166. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12457858/

Editoryal not: Bu makale genel eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır. Verilen oyunlar bir zekâ testinin normlu maddeleri veya bilimsel geçerliği gösterilmiş tanı araçları değildir.