Bir çocuk oyuncaklarını önce renklerine göre ayırırken, “Şimdi türlerine göre yerleştirelim” dendiğinde eski düzeni sürdürmek isteyebilir. Yeni kuralı duymakla onu uygulamaya geçirmek aynı görev değildir. Çocuğun neye dikkat ettiğini değiştirmesi, önceki seçimini durdurması ve yeni ölçütü kullanması gerekir.

Bu gündelik durum, bilişsel esnekliği konuşmak için iyi bir başlangıçtır. Aileler ve öğretmenler, küçük oyunlarda kural değişimini görünür kılarak çocuğa farklı yollar deneyeceği alan açabilir.

Bilişsel esneklik hangi becerileri içerir?

Bilişsel esneklik, değişen bir göreve, önceliğe veya bakış açısına göre düşünme biçimini ayarlayabilmektir. Yürütücü işlevlerin temel bileşenlerinden biridir. Çalışma belleği, gereken bilgiyi zihinde tutup kullanmaya; ketleyici kontrol ise alışılmış tepkiyi durdurup düşünmeye yardımcı olur. Örneğin bir oyunun kuralı değiştiğinde çocuk yeni yönergeyi hatırlarken eski kurala göre davranma eğilimini de yönetir. Bu beceriler gelişim boyunca birlikte çalışır. Harvard Üniversitesi Çocuk Gelişimi Merkezi'nin etkinlik rehberi bu çerçeveyi aileler ve eğitimciler için açıklamaktadır.

Esnek düşünmeye alan açarken çocuğun her değişikliği hemen kabul etmesini beklemeyin. Oyunu sürdürmek istemesi, bir tercihi olması veya açıklama istemesi üzerinde konuşulabilir. Buradaki hedef, yetişkinin istediğine hızla uyulmasından çok, hangi kuralın geçerli olduğunu birlikte fark etmek ve gerektiğinde başka bir yol deneyebilmektir.

Yürütücü işlevler ve IQ arasındaki ilişki

Yürütücü işlevler ile zekâ ölçümleri ilişkilidir; yine de birbirinin yerine kullanılamaz. Yaşları 7 yıl 1 ay ile 9 yıl 11 ay arasında değişen 215 çocukla yapılan bir araştırmada, yürütücü işlevler hem yeni problemleri çözmeyle hem de edinilmiş bilgiyle ilişkili bulunmuş, bu yapılar istatistiksel olarak ayırt edilebilmiştir. Bu nedenle bir kural değiştirme oyunundaki başarıdan doğrudan IQ puanı çıkarmak doğru olmaz. Aynı şekilde, oyunda zorlanmak çocuğun genel öğrenme kapasitesi hakkında tek başına hüküm vermeyi sağlamaz. Brydges ve arkadaşları, 2012.

Yaşa göre beklentiyi nasıl ayarlamalı?

Araştırmalarda kullanılan Boyut Değiştirmeli Kart Sınıflama görevinde çocuklar kartları önce bir özelliğe, ardından diğerine göre ayırır. Standart uygulamada üç yaşındaki çocukların çoğu değişiklikten sonra eski kuralla devam ederken, beş yaşındakilerin çoğu yeni kurala geçebilir. Bu bulgu belirli bir araştırma görevinin gelişimsel örüntüsünü anlatır. Her çocuk için kesin bir yaş sınırı oluşturmaz; evde hazırlanmış kartlarla yapılan bir oyun da standart değerlendirme yerine geçmez. Zelazo, 2006.

Başlangıç düzeyini seçerken çocuğun yönergeyi anlayıp anlamadığına ve malzemeleri tanıyıp tanımadığına bakın. Harvard rehberi de etkinliği çocuğun becerisine göre uyarlamayı ve yetişkin desteğini hazır olduğunda azaltmayı önerir. Aşağıdaki senaryolar, ev ve sınıf için hazırlanmış uygulama örnekleridir; standart test veya denenmiş bir eğitim programı değildir. Harvard etkinlik rehberi.

Evde ve sınıfta uygulanabilecek üç oyun

1. Oyuncak kütüphanesini yeniden düzenleyin

İki renkte oyuncak araba ve hayvan seçin. Önce renklerine göre iki grup oluşturun. “Bu tur renklerine bakıyoruz” diyerek siz de bir örnek yerleştirin. Ardından oyuncakları ortaya alın ve değişikliği açıkça duyurun: “Yeni turda arabalar burada, hayvanlar burada.” Çocuğun bir oyuncak üzerinden yeni kuralı göstermesini isteyin. İki rengin de hem arabalarda hem hayvanlarda bulunması, aynı malzemeyi farklı ölçütlerle düzenlemeye olanak verir.

Çocuk eski düzene dönerse “Bu tur hangi özelliğe bakıyorduk?” diye sorun ve gerekirse birlikte yerleştirin. Yönerge anlaşılmadıysa aynı soruyu art arda sormak yerine örneği yeniden gösterin. Kolaylaştığında sırayı değiştirin: Çocuk kuralı seçsin, siz uygulayın. Yanlış yaptığınızda sizi düzeltmesine fırsat tanıyın. Oyunu evde oyuncak toplama sırasında, sınıfta ise küçük bir masa grubunda deneyebilirsiniz.

2. Hareket işaretlerinin anlamını değiştirin

Bir güneş ve bir bulut resmi hazırlayın. İlk turda güneş gösterildiğinde eller omuzlara, bulut gösterildiğinde eller dizlere gitsin. Önce yavaşça birlikte yapın. Çocuk iki işareti tanıdıktan sonra ara verin ve ikinci turun kuralını açıklayın: Artık güneş dizleri, bulut omuzları gösteriyor. Yeni eşleşmeleri yeniden örnekleyin; hız yarışı başlatmayın.

Hareketler çocuğa uygun değilse masadaki iki büyük resme dokunmayı seçin. İşaretlerin biçimlerini belirgin yapın ve anlamlarını konuşun. Grup oyununda şaşıran çocuğu elemek yerine herkesin birlikte yeniden denediği bir tur açın. Değişiklik fazla gelirse ilk eşleşmeye dönün veya yalnızca tek işaretle devam edin. Aynı anda hem hareketi hem işareti hem de yönergeyi değiştirmeyin.

3. Bir gezi için iki farklı plan kurun

İlkokul çağındaki çocuklarla hayalî bir sınıf gezisi planlayın. İlk koşul “Açık havada olacağız” olsun. Çocuklar yapılacakları resimlerle veya kısa notlarla sıralasın. Ardından “Yağmur başladı; kapalı bir yerde olacağız” bilgisini ekleyin. “Planımızın hangi parçaları hâlâ işe yarıyor, hangilerini değiştirelim?” diye konuşun. Böylece bütün planı silmek yerine yalnızca değişen koşulla ilgili parçaları yeniden düşünmeyi deneyebilirsiniz.

Bir çocuk müze, diğeri kapalı oyun alanı önerdiğinde her seçeneğin yeni koşula nasıl uyduğunu sorabilirsiniz. Birden fazla uygun yanıtı kabul edin. Sonunda çocuklardan ilk ve son planı karşılaştırmalarını isteyin. Bu konuşmayı bilgi yarışmasına çevirmeden, kararın hangi bilgiye dayanarak değiştiğini görünür kılın.

Oyun dışındaki geçişleri anlaşılır kılın

Sınıfta resim yapmaktan malzemeleri toplamaya geçerken sırayı önceden söyleyin: “Resimleri rafa koyacağız, sonra masayı boşaltacağız.” Evde bir plan değiştiğinde neyin değiştiğini ve neyin aynı kaldığını açıklayın. “Parka bugün gidemiyoruz; birlikte geçireceğimiz zamanda evde ne seçelim?” gibi sınırlı seçenekler sunabilirsiniz. Günlük düzeni sırf esneklik çalıştırmak amacıyla sürekli bozmayın. Çocuğun alıştığı bir planın değişmesine üzülmesini de oyun performansı gibi puanlamayın.

Ne kadar ilerleme beklemek gerçekçi?

Bir oyunda pratik yapmak, kazanımın bütün alanlara taşınacağını göstermez. Üç yaşındaki 117 çocukla yürütülen iki deneyde, kart sınıflama sırasında verilen düzeltici geri bildirim çalışılan görevi ve bir hafta sonra farklı kurallarla sunulan benzer görevi destekledi. Diğer yürütücü kontrol görevlerine aktarım için ise destek bulunmadı. Bu sonuç, her oyun çalışmasının genel zekâyı veya okul başarısını artırdığı şeklinde yorumlanamaz. Van Bers ve arkadaşları, 2020.

Harvard rehberi de önerdiği etkinliklerin tümünün etkililiğinin bilimsel araştırmalarla gösterilmediğini belirtir. Bu yüzden oyunları garantili bir gelişim yöntemi olarak sunmak yerine, birlikte düşünme ve deneme fırsatları olarak kullanmak daha uygundur. Harvard etkinlik rehberi.

Gözlem yaparken “esnek değil” gibi genel bir etiket yerine somut bir not alın: “Kuralı resimle gösterdiğimde yeni gruba geçebildi.” Hangi açıklamanın yardımcı olduğunu, ne zaman ara vermek gerektiğini ve çocuğun kendi çözümünü nasıl anlattığını izleyin. Güçlükler farklı ortamlarda sürüyor ve günlük katılımı belirgin biçimde etkiliyorsa öğretmeniyle ve uygun bir çocuk gelişimi ya da sağlık uzmanıyla görüşün.

Evdeki oyunlardan tanı çıkarmayın; amaç, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği daha iyi anlamaktır.

Kaynaklar

Görsel: Michał Bożek / Unsplash. Unsplash License kapsamında kullanılmış, boyutlandırılmış ve WebP biçimine dönüştürülmüştür.