Öğretmen üç aşamalı bir yönerge verdiğinde çocuk ilk adımı yapıp sonrasını unutabilir. Evde de benzer bir durum yaşanır: “Çantanı hazırla, kitabını koy, suluk getir” denildiğinde yalnızca çantayı alır. Bu davranışın tek başına dikkatsizlik ya da isteksizlik olduğunu söylemek doğru değildir. Çocuğun o anda aklında tutup kullanması gereken bilgi miktarı fazla gelmiş olabilir.
Çalışma belleği nedir?
Çalışma belleği, bilgiyi kısa süreliğine zihinde tutarken onun üzerinde işlem yapmamızı sağlayan bilişsel işlevdir. Bir telefon numarasını arayana kadar hatırlamak kısa süreli tutmaya örnektir. “Sekizden üç çıkar, sonuca iki ekle” işlemini zihinden yapmak ise bilgiyi tutmanın yanında değiştirmeyi gerektirir.
Çalışma belleği, yürütücü işlevlerin önemli bir parçasıdır. Harvard Üniversitesi Center on the Developing Child, çalışma belleğini dikkatini yönlendirme ve davranışını düzenleme gibi becerilerle birlikte ele alır. Bu beceriler çocukluk boyunca gelişir; aynı yaştaki çocukların performansı da farklı olabilir.
Çalışma belleği okulda hangi durumlarda kullanılır?
Çocuk bir metni okurken önceki cümlenin anlamını aklında tutup sonraki cümleyle birleştirir. Matematikte ara sonucu unutmadan işlemin kalanını tamamlar. Bir deneyde ise öğretmenin verdiği sırayı takip eder. Bu görevlerin her biri önceden öğrenilmiş bilgiye, dil becerilerine ve görevin karmaşıklığına da bağlıdır. Bu nedenle tek bir ödevde zorlanmak çalışma belleği bozukluğu tanısı koydurmaz.
Evde ve sınıfta işe yarayabilecek beş düzenleme
1. Uzun yönergeleri bölün
“Defterini aç, tarihi yaz, üçüncü soruyu oku ve cevabı çiz” demek yerine ilk iki adımı söyleyin. Tamamlandığında diğer adımları verin. Çocuk alıştıkça yönerge uzunluğunu artırabilirsiniz. Amaç sürekli yardım etmek değil, gereksiz yükü azaltıp bağımsızlığı desteklemektir.
2. Yönergeyi görünür kılın
Tahtaya üç küçük simge çizmek veya masaya kontrol kartı koymak, çocuğun her adımı zihninde tutma zorunluluğunu azaltır. Okuma bilmeyen çocuklar için resimler kullanılabilir. Çocuk tamamladığı adımın üzerini çizebilir.
3. Çözümlü örnek gösterin
İlk kesir karşılaştırmasını öğretmen sesli düşünerek çözebilir: “Paydalar aynı; payı büyük olan kesir daha büyüktür.” Ardından benzer bir soruyu birlikte, sonraki soruyu çocuğun tek başına çözmesini isteyebilir. Education Endowment Foundation, bilişsel yükü yönetmek için çözümlü örnek, görsel destek ve görevi basamaklara ayırma gibi yaklaşımları önerir.
4. Bilgileri anlamlı gruplara ayırın
Bir alışveriş listesindeki “elma, armut, muz, süt, yoğurt, peynir” sözcüklerini meyveler ve süt ürünleri olarak gruplamak hatırlamayı kolaylaştırabilir. Ancak gruplama, çocuk ilgili kategorileri zaten tanıyorsa daha yararlı olur. Önce kavramları öğretmek gerekebilir.
5. Oyunu çocuğa göre ayarlayın
Masaya üç nesne koyun: kalem, anahtar ve silgi. Çocuk gözlerini kapatsın; bir nesneyi kaldırın ve hangisinin eksildiğini sorun. Kolay gelirse nesne sayısını artırın veya yerlerini değiştirin. Zorlanırsa iki nesneye dönün. Bu etkinlik, kısa süreli hatırlamayı oyun içinde kullanma fırsatı sunar; tek başına IQ yükselttiği ya da okul başarısını artırdığı söylenemez. Harvard'ın yaşa uygun yürütücü işlev etkinlikleri rehberi de oyunları çocuğun gelişim düzeyine göre uyarlamayı önerir.
Somut bir sınıf örneği
Bu örnek varsayımsaldır. İkinci sınıf öğretmeni bir metin etkinliğinde dört işi art arda söylüyor: oku, başlığı yaz, ana karakteri bul, olayın geçtiği yeri işaretle. Bazı öğrenciler son iki adımı unutuyor. Öğretmen aynı etkinliği bu kez tahtada numaralı dört kısa satırla gösteriyor.
Öğrenciler yaptıkları adımı işaretliyor. Böylece öğretmen, yönergeyi hatırlama güçlüğü ile metni anlama güçlüğünü birbirinden daha iyi gözlemleyebilir. Yine de bu tek uygulama çocuğun çalışma belleği kapasitesini ölçmez.
Çalışma belleği ile zekâ testi aynı şey mi?
Hayır. Bazı standartlaştırılmış bilişsel değerlendirmeler çalışma belleğiyle ilişkili görevler içerir; fakat genel zekâ değerlendirmesi bundan daha geniştir. Bir çocuğun belirli bir görevde düşük performans göstermesi, tek başına genel zekâ düzeyini açıklamaz. Testin yaş normları, uygulama koşulları, ölçüm hatası ve diğer alt testlerle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Çocuğun yönergeleri sık sık unutması okul yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa öğretmenle somut örnekleri paylaşmak ve gerektiğinde yetkin bir uzmanla görüşmek uygundur. Uyku, stres, dil anlama güçlüğü ve sınıf ortamı gibi etkenler de değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Çalışma belleği ile kısa süreli bellek aynı mı?
İlişkilidir ancak özdeş değildir. Kısa süreli bellek bilgiyi geçici olarak tutmaya odaklanırken çalışma belleği bu bilgiyle işlem yapmayı da içerir.
Çocuğum yönergeleri unutuyorsa zekâsı düşük müdür?
Hayır. Yönergeleri unutmanın birçok olası açıklaması vardır. Tek bir davranıştan zekâ düzeyi çıkarılamaz.
Çalışma belleği oyunları ders notlarını kesin yükseltir mi?
Böyle bir garanti yoktur. Oyunlar belirli becerilerin kullanılmasına fırsat verebilir; bu kazanımların farklı akademik alanlara aktarılması ayrıca değerlendirilmelidir.
Öğretmenler ilk olarak neyi değiştirebilir?
Bir etkinlikteki sözlü yönergeleri kısaltıp tahtada görünür hâle getirmek, hemen denenebilecek düşük maliyetli bir başlangıçtır.
Kaynaklar
- Harvard University Center on the Developing Child. A Guide to Executive Function.
- Harvard University Center on the Developing Child (2014). Activities Guide: Enhancing and Practicing Executive Function Skills.
- Education Endowment Foundation. Metacognition and Self-Regulated Learning: Guidance Report (çalışma belleği ve bilişsel yük bölümü).
